Nim Journey

ไม่รู้ว่าคนจันท์หรือคนแหลมสิงห์จะตั้งคำถามแบบที่ฉันคิดบ้างรึป่าวเมื่อได้เห็นตึกแดง คุกขี้ไก่ หรือหากได้เรียนวิชาประวัติศาสตร์จากห้องเรียน ฉันมองเห็นตึกแดง ตึกร้างเก่าที่ตั้งอยู่หน้าบ้านทีไร ก็อดตั้งคำถามสงสัยไม่ได้ว่าทำไมพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5 ทรงเลือกที่จะเอาสละทรัพย์สินส่วนพระองค์มากมาย ทำสนธิสัญญาที่ดูจะเป็นข้อเสียเปรียบยอมเสียดินแดนทั้งลาว เขมรพื้นที่ขนาดใหญ่เพื่อแลกกับเมืองเล็กๆอย่างจันทบุรี และตราดที่อยู่ชายแดนไกลโพ้น ส่วนใหญ่เวลาฉันตั้งคำถามนี้ขึ้นมากับครูหรือผู้ใหญ่บางคน คำตอบที่ได้รับก็คือ แล้วมันไม่ดีเหรอ จะสงสัยไปทำไม อยากไปเป็นเขมรรึไง

การได้เป็นคนไทย คนจันทบุรีเป็นเรื่องที่น่ายินดีอย่างยิ่งอยู่แล้ว แต่เราก็ควรเข้าใจอย่างถ่องแท้ไม่ว่าสิ่งนั้นจะดีหรือแย่เพียงใด ไม่ใช่เพียงแค่ยอมรับในสิ่งที่เป็นในวันนี้ คำถามนั้นก็ยังคงคาใจอยู่เสมอมา ยิ่งมองดูตึกแดงหน้าบ้านก็อยากจะคำตอบอยู่เรื่อยมา แม้จะไม่ได้ตั้งใจค้นหาจริงจังนัก แต่ถ้าได้อ่านเจอเรื่องราวเกี่ยวกับเหตุการณ์ช่วงนั้นก็เป็นต้องหยุดที่จะอ่านเสมอไป ช่วงหลังๆนี้ดีขึ้นมากเพราะการหาข้อมูลเพียงแค่เปิดเน็ต ค้นกูเกิ้ล ข้อมูลก็ท่วมท้น แต่ข้อมูลก็หลากหลาย และต้องคัดกรองให้มากขึ้นโดยอ่านจากหลายข้อมูล แล้วมาปะติดปะต่อเรื่องราวให้เกิดความเข้าใจ

ปัญหาการแลกดินแดนมีความซับซ้อน

การล่าอาณานิคมของฝรั่งเศสที่เข้าในแถบอินโดจีนเกิดขึ้นในช่วงปี ค.ศ. 1887-1909 คือช่วงสมัยรัชกาลที่ 4 (ค.ศ.1851-1868) และรัชกาลที่ 5 (ค.ศ.1868-1910)

จากปัญหาภายในของเขมร และการสู้รบกับญวนด้านหนึ่ง กับสยามอีกด้านหนึ่งตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาที่ 3 ชนชาตินี้ชิงความเป็นใหญ่กันมาตลอดเวลา ในที่สุดสมัยรัชกาลที่ 1 สยามได้เข้าปกครองดินแดนของเขมรส่วนในคือพระตะบอง ศรีโสภณ เสียมเรียบ โดยความร่วมมือของขุนนางชาวเขมรที่เข้ามาพึ่งพาและขอปกครองเมืองพระตะบองในฐานะประเทศราช โดยที่ในขณะนั้นกษัตริย์เขมรโดยนักองค์เองปกครองดินแดนเขมรจากเมืองอุดงมีชัย ซึ่งเป็นเมืองหลวง

ขุนนางชาวเขมรที่ปกครองเมืองพระตะบอง เสียมราบและศรีโสภณได้รับพระราชทานยศจากฝ่ายสยามเป็นพระยาอภัยธิเบศ(แบน) ในการนี้นักองค์เอง แม้จะไม่ยินยอมนัก แต่ก็ทรงยอมยกเมืองให้เป็นประเทศราชเฉพาะในสมัยรัชกาลที่ 1 เท่านั้น เนื่องจากรัชกาลที่ 1 ทรงเคยให้การอุปถัมภ์รับเป็นราชบุตรบุญธรรมขณะที่หลบหนึภัยจากเขมร โดยตกลงว่าต้องส่งคืนเมืองดังกล่าวให้กับทางเขมรเมื่อสิ้นแผ่นดินรัชกาลที่1 แต่นักองค์เองก็มาเสด็จสวรรคตไปก่อนประกอบกับความวุ่นวายภายในราชสำนักเขมรเองก็เลยไม่ได้เรียกร้องคืนตามข้อตกลง สยามจึงได้ปกครองเมืองพระตะบอง ศรีโสภณ เสียมราบไปตลอดโดยได้รับบรรณาการจากเจ้าเมืองที่สืบทอดเชื้อสายจากพระยาอภัยธิเบศ(แบน) ปกครองเมืองถึง 6 รุ่น จนกระทั่งเกิดข้อพิพาทกับฝรั่งเศส

จุดมุ่งหมายในอินโดจีนของฝรั่งเศสคือเส้นทางแม่น้ำโขงเพื่อจะเชื่อมต่อไปยังจีน ทิเบต แข่งกับทางอังกฤษซึ่งเข้าจีนผ่านทางอินเดียและพม่า ฝรั่งเศสเข้ายึดเวียดนาม เขมร แต่ติดปัญหาที่เขมรเป็นประเทศราชของสยาม ฝรั่งเศสกับสยามจึงบาดหมางกัน ในขณะเดียวกันเขมรก็ยินยอมทำสัญญาอยู่ภายใต้การปกครองของฝรั่งเศส ในวันที่ 15 กรกฎาคม 1867 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเซ็นสนธิสัญญากับฝรั่งเศสรองรับอย่างเป็นทางการว่าเขมรเป็นรัฐในอารักขาของฝรั่งเศส สยามจะไม่เรียกร้องเครื่องบรรณาการดังแต่ก่อน ส่วนดินแดนเขมรส่วนใน ซึ่งประกอบด้วยพระตะบอง ศรีโสภณ เสียมเรียบยังยอมให้อยู่ในความปกครองของสยามตามเดิม

ฝรั่งเศสยังรุกคืบต่อไปตามแผนการณ์ที่ต้องการควบคุมเส้นทางแม่น้ำโขง จึงอ้างสิทธิเหนือดินแดนลาวซึ่งเป็นดินแดนอารักขาของสยามอีกเช่นกันในเวลานั้น ว่าเมื่อญวนและเขมรเป็นดินแดนในอารักขาของตนแล้ว ลาวซึ่งเคยอยู่ภายใต้การปกครองของญวนและเขมรมาก่อนก็ต้องตกเป็นของฝรั่งเศสเช่นกัน เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นในปี ร.ศ.112 ซึ่งฝรั่งเศสส่งกองทัพเรือเข้ามายังแม่น้ำโขงและส่งเรือรบ 2 ลำเข้ามาปิดปากแม่น้ำเจ้าพระยา เพื่อเรียกร้องดินแดนฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขง ทหารสยามได้ทำการยิงต่อสู้ไม่สำเร็จ มีคนได้รับบาดเจ็บและเรือเสียหายมาก ทางฝรั่งเศสจึงได้ยื่นคำขาดที่จะปิดน่านน้ำไทย และให้ไทยชดใช้ค่าเสียหายกล่าวหาว่าไทยเป็นฝ่ายยิงมาก่อน ถ้าไม่ปฏิบัติตามข้อเรียกร้อง ทางฝรั่งเศสจะปิดอ่าวไทยทันที เราจึงต้องปฏิบัติตามข้อเรียกร้องและเสียดินแดนอาณาจักรลาวที่เป็นประเทศราชขณะนั้นให้กับฝรั่งเศส โดยฝรั่งเศสถอยร่นลงไปและยึดจันทบุรีไว้เป็นประกันด้วย ในร.ศ.112

ข้อมูล :  https://www.baanjomyut.com/library_2/extension-2/historical_period/13.html 

ตรงนี้เองที่ทำให้หน้าบ้านมีตึกแดงมาตั้งตระหง่านเป็นตึกร้างให้ฉันเห็นตั้งแต่เด็กๆ เป็นเวลา 10 ปีที่จันทบุรีถึงฝรั่งเศสยึดเมืองจันทบุรีอันเป็นส่วนที่สยามถือว่าเป็นดินแดนของสยามมาแต่ต้น ทางราชการและรัชกาลที่ 5 พยายามเจรจาเพื่อเอาดินแดนของเรากลับคืนมาโดยยอมยกเมืองมโนไพรและจำปาศักดิ์ ซึ่งอยู่ตรงข้ามกับเมืองปากเซ และดินแดนฝั่งขวาของแม่น้ำโขง ตรงข้ามกับเมืองหลวงพระบางให้ใน ค.ศ.1905 ฝรั่งเศสจึงยอมถอนทหารออกจันทบุรี แต่ก็ไปยึดเมืองตราดไว้แทน

ที่จริงในระหว่างนั้นสยามพยายามผลักดันเรื่องแผนที่ และรวมพระตะบอง ศรีโสภณ รวมทั้งเสียมเรียบเข้าเป็นดินแดนของไทยโดยตั้งให้เป็นมณฑลบูรพา โดยจัดส่งข้าหลวงจากทางกรุงเทพไปปกครอง แต่ไม่ได้ผลเท่าใดนัก เนื่องจากไม่ได้รับความร่วมมือ แม้สุดท้ายได้ตั้งเจ้าเมืองเดิมคือ พระยาคทาธรฯ (ชุ่ม) ควบตำแหน่งข้าหลวงเทศาภิบาลแล้วก็ตาม แต่เจ้าเมืองก็ยังรักษาอำนาจแบบเป็น “เจ้าประเทศราช”อยู่

นอกจากปัญหาของผู้ปกครองแล้ว ประชาชนชาวเขมรในเขตเขมรส่วนในก็ไม่ใคร่จะยินยอมพร้อมใจเข้าอยู่ในการปกครองของสยามเนื่องจากโดนกดขี่จากเจ้าเมือง และต้องการที่จะหลีกหนีความกดขี่เดือดร้อนของวิธีการปกครองแบบเก่า ทำให้ทางสยามจำเป็นต้องปล่อยเขมรส่วนในออกไปเพื่อแลกกับ ตราดและเกาะต่างๆ ที่อยู่ใต้แหลมสิงห์ ลงไปจนถึงเกาะกูดที่ฝรั่งเศสยึดไว้ รวมทั้งอ.ด่านซ้าย จ.เลย

ข้อมูล : https://www.sarakadee.com/2010/10/22/pratabong-siamreab-srisopon/2/ 

ในท้ายที่สุดแล้วเมื่อพระตะบองต้องไปอยู่ในการปกครองของฝรั่งเศส เจ้าเมืองคือ พระยาคทาธรฯ (ชุ่ม) ก็ขอย้ายเข้ามาอยู่กับสยาม ที่เมืองปราจีนบุรี เข้ารับราชการและได้รับบรรดาศักด์เป็นเจ้าพระยาอภัยภูเบศร เป็นต้นตระกูลอภัยวงศ์ในเวลาต่อมา

สยามยังมีความพยายามอีกครั้งที่จะเอาดินแดนเขมรส่วนในกลับคืนมา โดยได้กลับมาปกครองระยะเวลาสั้นในปี 1942-1946 จากการสู้รบกับกองทัพเรือฝรั่งเศสที่ยุทธนาวีเกาะช้าง ฝ่ายไทยสูญเสียอย่างหนัก แต่ก็ได้ยังได้สิทธิในการปกครองเขมรส่วนในหลังการเซ็นสนธิสัญญาที่โตเกียว แต่สุดท้ายก็ต้องคืนให้ฝรั่งเศสเมื่อสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่ 2

ข้อมูล : https://www.silpa-mag.com/this-day-in-history/article_5721 

ฉันได้คำตอบจากความสงสัย ต่อไปมองตึกแดงไปอีกแบบ ที่จริงระหว่างนี้ก็ได้อ่านหนังสือจดหมายเหตุสมัยฝรั่งเศสปกครองเมืองจันทบุรีในช่วงระยะเวลา 10 ปีนั้นด้วย เท่าที่อ่านทุกอย่างราบรื่นดี ไม่ได้มีการกดขี่ข่มเหง ทหารฝรั่งเศสและคนในพื้นที่ทำความผิดก็มีบทลงโทษทั้งสองฝ่าย แม้บางครั้งจะเข้าข้างฝ่ายพวกเขาบ้างก็ตามแต่ส่วนใหญ่ไม่ใช่เรื่องใหญ่โต คุกขี้ไก่ได้นำมาใช้เพื่อลงโทษคนทำผิดจริงๆ ตามกฎระเบียบที่วางไว้ แต่อย่างไรเสียชาวจันทบุรีส่วนใหญ่ต่างก็โล่งใจกันไปเมือ่ฝรั่งเศสย้ายออกไปจากเมืองจันท์ นอกเสียจากบรรดาพ่อค้าหรือคนทีมีผลประโยชน์จากการที่ทหารฝรั่งเศสเข้ามายึดเมืองจันท์ในครั้งนั้นก็จะมีความเสียดายกันบ้าง

สิ่งทีรู้ส่วนใหญ่ได้จากการอ่านหนังสือ หรือข้อมูล ซึ่งฉันก็ยังยืนยันว่าไม่ได้เชื่อทั้งหมด ข้อมูลยังคงมีเข้ามาเรื่อยๆ เพื่อให้เสาะหาสืบค้น แต่ได้รู้กว้างมากขึ้น เพื่อทำความเข้าใจอย่างลึกซึ้ง

การได้มีโอกาสไปเขมรและไปเห็นเมืองพระตะบองที่เคยเป็นศูนย์กลางปกครองของเขมรส่วนในในยุคเมืองประเทศราชของไทย แม้เวลาจะผ่านไปนานแล้ว ฉันว่าการเดินทางไปด้วยความรู้ในประวัติความเป็นมา ทำให้เรามีจุดหมายในการมองพระตะบองว่าเมืองนี้ปัจจุบันจะเป็นอย่างไร ได้ผ่านอะไรมาบ้าง และมีสิ่งอะไรที่หลงเหลือความเป็นสยามให้เราได้เห็นบ้าง ที่จริงแล้วสยามเองก็เสียเลือดเนื้อไปเพื่อพื้นที่ที่นี่ไปมากมาย กระทั่งการเมืองของไทยก็เติบโตมาจากบางส่วนของการแย่งชิงดินแดนนี้ไม่น้อยเลยทีเดียว

ตำนานเรื่องเล่า ช่วยผดุงกฎหมาย และระเบียบแบบแผน

Sapiens

เขมร หรือ ขอม เป็นชนชาติที่ยิ่งใหญ่ด้านศิลปและวัฒนธรรม สิ่งก่อสร้างขนาดใหญ่และเต็มไปด้วยความวิจิตรที่เราเห็นย้อนไปถึงประวัติศาสตร์อันยาวนาน คนสมัยก่อนสามารถรวมตัวและสร้างสิ่งยิ่งใหญ่เหล่านี้ด้วยตำนานเรื่องเล่าเพื่อให้เกิดความเชื่อ ศรัทธา เช่นที่ขอมโบราณตำนานเก่าแก่ย้อนหลังไปสมัยคริสศตวรรษที่ 2-6 ก่อนจะมีการบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร กล่าวถึงการกำเนิดของอาณาจักรโบราณบริเวณปากแม่น้ำโขงว่า พราหมณ์โกญธัญญะ (สันนิษฐานว่ามาจากอินเดีย) ได้เดินทางมายังชายฝั่งเขมร ได้พบกับธิดาพญานาคที่ครองดินแดนแถบนี้ออกมาต้อนรับ แล้วพบรักแต่งงานกัน พญานาคผู้เป็นบิดาได้ทรงดื่มน้ำทะเลจนเหือดแห้งเพื่อสร้างอาณาจักรให้ราชบุตรเขยและพระธิดา ตั้งชื่ออาณาจักรที่สร้างขึ้นว่า “กัมโพช” จากตำนานทำให้ชาวเขมรเชื่อว่าตนนั้นสืบเชื้อสายมาจากพญานาค เป็นการรวมตัวกันของชาวขอมมาแต่อดีต และช่วยกันสร้างอาณาจักรที่ยิ่งใหญ่โดยกษัตริย์ที่นับถือศาสนาพราหมณ์ ฮินดูมาตั้งแต่อดีตเรื่อยมาจนมีบันทึกลายลักษณ์อักษรในศิลาจารึกแรกที่ให้คนรุ่นหลังได้สืบค้นความเป็นมา ซึ่งยังเต็มไปด้วยความเชื่อความศรัทธา เพื่อสร้างแบบแผนการดำเนินชีวิตของชาวขอมโบราณ

พญานาค จึงมีส่วนเกี่ยวข้องกับคติการดำเนินชีวิตของชาวเขมรมานาน ปรากฎผ่านสถาปัตยกรรมในเขมรเช่นหัวบันได สะพาน และเรื่องเล่า

ปราสาทพิมานอากาศ

เป็นปราสาทที่มีเรื่องเล่าถึงอำนาจของกษัตริย์ที่ปกครองผ่านความเชื่อ ความศรัทธาว่า ทุกคืนกษัตริย์เขมรจะต้องออกจากพระราชวังไปยังปราสาทพิมานอากาศที่มีลักษณะคล้ายปิรามิต ซึ่งอยู่ข้างๆกำแพงพระราชวัง เพื่อดำเนินขึ้นไปยังยอดปราสาททองผ่านประตูทางเข้าขนาดเล็กเพื่อหลับนอนกับนางนาคที่แปลงกายเป็นสตรี จึงค่อยลงมากลับไปบรรทมกับมเหสี ไม่เช่นนั้นแล้วบ้านเมืองจะวุ่นวาย กษัตริย์จะสวรรคต

เรื่องราวนี้แม้แต่ไกด์เขมรก็ส่ายหัว แต่ก็ปฏิเสธไม่ได้ว่าเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้ชาวขอม หรือเขมรโบราณสามารถรวมตัว สร้างสิ่งที่ยิ่งใหญ่ให้เราได้มายืนชมกันจนทุกวันนี้ และความเคารพต่อสายเลือดของกษัตริย์ก็ยังดูจะเข้มข้นอยู่ไม่น้อยในตัวไกด์เขมรของเรา

ปราสาทพิมานอากาศ สร้างในปีค.ศ. 950-1050 สมัยพระเจ้าราเชนวรมันที่2 หรือพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 อยู่ใกล้ๆกับปราสาทบาปวน บายนและพระราชวังหลวง สร้างเพื่ออุทิศให้กับความเชื่อในศาสนาฮินดู ชื่อพิมานอากาศแปลว่าวังสวรรค์ ต่อมาในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่7 ให้ถือเป็นวัดส่วนพระองค์ของท่าน

ที่มา :

  https://www.renown-travel.com/cambodia/angkor/phimeanakas.html